Choroby alergiczne dzielą się na dwie główne gru­py: atopowe lub konstytucjonalne i kontaktowe. Choroby atopowe są w dużej mierze uwarunkowa­ne dziedzicznie, w powyżej 50% występują rodzin­nie. Należą do nich — obok atopowego zapalenia skóry — astma, katar sienny, alergiczne zapalenie spojówek, alergiczne biegunki. U różnych członków rodzin objawy alergii mogą być rozmaite, a nierzadko, bo w około 30% przy­padków, alergiczne zmiany skórne współistnieją z astmą lub katarem siennym. Tzw. atopowy wy­prysk dziecięcy (popularnie używana nazwa ognio-piór u niemowląt) występuje u około 3% dzieci, jest najczęściej umiejscowiony na twarzy, ale może zaj­mować również tułów i kończyny. Mniej więcej u 50% tych dzieci zmiany te cofają się w ciągu dru­giego roku życia, a u 50% przechodzą w postać przewlekłą. Cechuje się ona tym, że obok wysięko­wych objawów charakterystycznych dla wyprysku pojawiają się ogniska zgrubienia skóry. Wyglądają one tak, jakby oglądało się zdrową skórę przez lu­pę, tzn. skóra jest pobruzdowana, zgrubiała, twarda i bardzo sucha, z licznymi zadrapaniami, gdyż głów­nym objawem jest świąd, ogromnie uciążliwy dla chorych. Zmiany najczęściej umiejscawiają się w * Prof. dr hab. med., kierownik Kliniki Dermatologii w Akademii Medycznej w Warszawie. zgięciach kolanowych i łokciowych oraz na twarzy, dzieci są nerwowe, często zapadają na choroby in­fekcyjne w związku z obniżoną odpornością. W oko­ło 5—7% przypadków zmiany utrzymują się powy­żej dziesiątego roku życia i niekiedy mają ciężki przebieg, gdyż chorzy reagują alergicznie na bar­dzo różnorodne bodźce (pokarmy, zapachy, światło słoneczne itd.). Taki bardzo ciężki przebieg miała choroba Marcela Prousta, który dokładnie opisał ją w „Poszukiwaniu straconego czasu". . Drugą wielką grupą skórnych chorób alergicz­nych jest kontaktowy wyprysk. Uczulenie może do­tyczyć jednej lub kilku substancji, zwanych aler­genami, które wykrywa się testami skórnymi. Testy te polegają na tym, że na zdrową skórę nakłada się płatki gazy zmoczone rozmaitymi substancjami po­dejrzanymi o to, że są przyczyną wyprysku u dane­go chorego. W związku z tym, że niektóre substan­cje uczulają znacznie częściej niż inne, opracowano zestawy alergenów, które wykrywają najczęstsze przyczyny uczulenia: na chrom, nikiel, kobalt, gu­mę, barwniki. Płatki gazy nakłada się na skórę nie zmienioną pod przykryciem z folii i pozostawia na skórze na 2 doby, gdyż odczyny w wyprysku kon­taktowym są wynikiem alergii opóźnionej. Czas, ja­ki upływa od założenia próby do wystąpienia reak­cji zapalnej, a więc zaczerwienienia w miejscu przy­łożonego płatka, jest potrzebny do nagromadzenia się w tym miejscu limfocytów obdarzonych pamięcią immunologiczną. Chory musiał uprzednio zetknąć się z tą substancją i jego limfocyty zakodowały ją tak, że przy ponownym kontakcie nagromadzają się po to, aby szkodliwą substancję otoczyć i przez wy­tworzony stan zapalny oddzielić od reszty ustroju. Niekiedy po zdjęciu płatków z alergenami odczyn rumieniowy nie jest jeszcze widoczny i pojawia się po dalszych 24 lub 48 godzinach. Próby skórne są proste w wykonaniu i w dużej części przypadków wykazują rodzaj uczulenia. Jeśli jednak nie jest to uczulenie na najczęstsze alergeny, nie zostanie w ten sposób wykryte. Również zda­rza się, że chory jest uczulony na kilka substancji, przy czym ta, która wypada dodatnio w próbach płatkowych, może nie być główną przyczyną alergii. Poza tym nierzadkim zjawiskiem jest alergia krzy­żowa, w której "reakcje alergiczne występują na zbliżone chemicznie alergeny, przy czym czynni­kiem wywołującym może być odmienna (choć zbli­żona chemicznie) substancja niż użyta w próbach. Część alergenów wymaga współdziałania promieni pozafiołkowych, tj. powoduje zmiany tylko w miej­scach odsłoniętych, pod wpływem nasłonecznienia, tak więc zwykłe próby nie wykrywają tego typu alergii. Obok egzemy alergicznej częstą przyczyną zmian wypryskowych na rękach są czynniki drażniące, które w odpowiednio wysokim stężeniu wywołują zmiany u wszystkich osób, ale w stężeniach niewiel­kich, z którymi stykamy się w pracy zawodowej lub w życiu codziennym, powodują zmiany tylko u osób ze skórą szczególnie drażliwą. Czynniki te, z któ­rych najważniejsze są detergenty i mydła, nie są wykrywalne w próbach skórnych i są najbardziej szkodliwe dla osób z konstytucjonalną, czyli atopo-wą alergią. Rola pacjenta w rozpoznaniu alergii jest szcze­gólnie duża. Poszukiwanie alergenu to prawie tak jak poszukiwanie przestępcy w powieści kryminal- nej, a przecież Agatha Christie pokazała, że panna Marples — detektyw amator — w swoim rozumo­waniu przewyższała nieraz wyszkolonych specja­listów. Najczęstszymi przyczynami wyprysku są czynniki zawodowe, czynniki życia codziennego (przedmioty higieny osobistej, kosmetyki, przedmioty gospodar­stwa domowego), ubrania oraz leki. Zdarzają się również uczulenia na kwiaty — chryzantemyj tu­lipany i rumianek, choć ten ostatni traktowany jest jako domowy lek na wszystkie cierpienia. Uczulenia na barwniki powodują obrzęk i za­czerwienienie w obrębie głowy przy farbowaniu włosów lub w obrębie powiek przy farbowaniu brwi i rzęs. Wprawdzie henna naturalna uczula tylko w niewielkim stopniu, jednak nie jest dziś stoso­wana w postaci czystej, a barwniki chemiczne są potencjalnymi uczulaczami. Nie zawsze wyprysk pojawia się w miejscu kon­taktu z substancją uczulającą, np. uczulenie na la­kier do paznokci powoduje zazwyczaj obrzęk powiek lub policzków (prawdopodobnie przez kontakt lub substancje zapachowe), podczas gdy otoczenie pa­znokci, gdzie skóra jest zgrubiała, pozostaje nie zmienione. Duża część zmian na rękach — zarówno u gospo­dyń domowych, jak i u robotników zatrudnionych w pewnych gałęziach przemysłu, mających kontakt z olejami, smarami, kwasami i zasadami — jest związana z podrażnieniem, nie jest więc pochodze­nia alergicznego. Najważniejszymi czynnikami drażniącymi, z któ­rymi stykamy się w życiu codziennym, są detergen­ty używane w gospodarstwie domowym, zwłaszcza proszki do prania. Najczęściej powodują one zmia­ny w miejscu kontaktu, tj. na rękach u osoby pio­rącej. Niekiedy u osób noszących bieliznę praną w detergentach i niewystarczająco wypłukaną mogą występować zmiany wypryskowe w okolicach pach, pachwin i innych zgięć; w miejscach tych nakłada się czynnik drażnienia mechanicznego, powodując łatwiejsze występowanie zmian skórnych. Czynniki drażniące, nawet o bardzo niewielkim na­sileniu, ale stale działające w określonych okolicach, mogą powodować przewlekły wyprysk, tj. zgrubie­nie i zaczerwienienie skóry. Dla osób z konsty­tucjonalną egzemą charakterystyczne jest występo­wanie ograniczonych ognisk przewlekłego wyprysku, np. na opuszkach uszu lub w obrębie stóp, zwłaszcza palucha, niekiedy w okolicach płciowych. Zróżnico­wanie zmian z podrażnienia i zmian alergicznych jest bardzo trudne i wymaga nieraz wykonania wielu prób skórnych oraz badań alergologicznych. Pacjent może być ogromnie pomocny przez dokładne poda­nie: kiedy i w jakich warunkach występują zmiany; czy zauważył niekorzystny wpływ nowego ubrania, butów (ze skóry — możliwość uczulenia na chrom, z gumy, której składniki mogą być alergenami), kosmetyków itd.; czy w dzieciństwie miał wyprysk lub pokrzywki; czy miał uprzednio zmiany alergicz­ne w tym samym umiejscowieniu i jakiego rodzaju; czy w rodzinie — bliższej lub dalszej — występo­wały przypadki alergii i jakiego rodzaju. Pokrzywka stanowi duży odsetek alergii skór­nej. Alergenami mogą być pokarmy, substancje za­pachowe, bardzo często są nimi leki. Zdarzają się przypadki przewlekłej pokrzywki, w której czyn­nikiem wywołującym jest zimno, rzadziej słońce (promienie słoneczne częściej powodują zmiany wy­pryskowe) lub pocenie się. Ten typ pokrzywki czę­sto łączy się z układem nerwowym, tak że pogor­szenia następują pod wpływem niekorzystnych bodź­ców psychicznych. Przypominam sobie chorego, któ­ry miał bardzo silne uczulenie na zimno; nawet gdy był w ciepłym kinie, w chwili pojawienia się na ekranie dużej ilości śniegu musiał gwałtownie opuś­cić kino z powodu obrzęku prawie całego ciała i groź­nego dla życia obrzęku gardła. Elementy neurogenne występują zresztą w wielu przypadkach alergii, nawet w tych, w których aler­gen jest dobrze poznany. Przykład: u chorego z po­twierdzonym uczuleniem na raki może wystąpić po­krzywka, gdy zobaczy zupę rakową, jeszcze przed jej skosztowaniem. Przecież wiele osób z własnego doświadczenia wie, że nieraz sam widok insektów wywołujących w razie ukłucia świąd może powodo­wać zmiany alergiczne. Układ nerwowy ma więc w alergii rolę niepoślednią, choć nie całkiem jeszcze poznaną. Współdziałanie chorego w leczeniu, a nie tylko w wykryciu przyczyny uczulenia, jest podstawowym warunkiem powodzenia leczenia. Z tego względu chcieliśmy przekazać podstawowe wiadomości o aler­gii, potrzebne do nawiązania koniecznej w leczeniu alergii współpracy z lekarzem.